Łacina i rosyjski w metrykach: jak czytać dawne akty

Jak zbudowany jest łaciński akt?

Układ każdego aktu wyznacza stała kolejność: miejscowość, data, formuła prawna, imiona osób, rodzice oraz świadkowie. Księgi metrykalne dzielą się na trzy główne serie: chrzty i urodzenia (liber baptisatorum lub liber natorum), małżeństwa (liber matrimonium albo liber copulatorum) oraz zgony i pochówki (liber mortuorum, liber defunctorum lub liber sepultorum). Przy nieczytelnym piśmie najpierw ustalam rodzaj dokumentu i datę, a nazwiska zostawiam na koniec, gdy znam już układ rubryk.

Element aktu	Przykładowa formuła	Znaczenie w dokumencie
Rodzaj zdarzenia	baptizavi infantem / matrimonium / mortuus est	chrzest dziecka / małżeństwo / zmarł
Czas	eodem die	tego samego dnia
Osoba główna	infantem nomine / juvenis / virgo	dziecko o imieniu / kawaler / panna
Pochodzenie	filius / filia, legitimi thori	syn / córka, z prawego łoża
Świadkowie	patrini fuere / praesentibus testibus	chrzestnymi byli / w obecności świadków

Gdzie przechowuje się księgi, wyjaśnia tekst o archiwach kościelnych.

Dlaczego akty z różnych lat wyglądają inaczej?

Najstarsze wpisy miały postać ciągłego tekstu narracyjnego, spisywanego według uznania proboszcza. Obowiązek prowadzenia ksiąg metrykalnych pojawił się po soborze trydenckim, który obradował od 1545 roku, a zapisy przez długi czas bywały pobieżne. Nazwisko panieńskie matki nie zawsze występowało.

W zaborze austriackim patent cesarski z 1784 roku zobowiązał duchownych do prowadzenia metryk o charakterze urzędowym. Około 1785 roku w Galicji wprowadzono jednolity zapis tabelaryczny, który zastąpił swobodną narrację rubrykami. Wczesne tabele obejmowały datę chrztu, numer domu, imię, płeć, rodziców oraz chrzestnych. W pierwszej połowie XIX wieku formularze uzupełniono o dane rodziców matki, a później także ojca. Doszły numer pozycji, osobne rubryki dla dnia narodzin i chrztu oraz kolumna uwag.

Jak czytać akt chrztu?

Akt chrztu czyta się od miejscowości i daty, przez formułę „baptizavi infantem”, do chrzestnych.

1. Odszukaj miejscowość i datę, zapisaną cyframi lub słownie, z miesiącem często skróconym.
2. Znajdź formułę sakramentu, najczęściej „baptizavi infantem” (formuła chrztu dziecka), po której następuje słowo „nomine” (imieniem) i nadane imię.
3. Sprawdź płeć dziecka: „filius” to syn, „filia” to córka.
4. Odczytaj dane rodziców: ojciec z nazwiskiem, matka z imieniem, nazwisko panieńskie bywa podane lub nie.
5. Zwróć uwagę na status prawny dziecka. Formuła „legitimi thori” wskazuje prawe łoże, natomiast „illegitimi thori”, „nothus” lub „incerti patris” oznaczają dziecko pozamałżeńskie lub nieznanego ojca.
6. Odszukaj chrzestnych wprowadzonych słowami „patrini fuere”. Zwykle jest ich dwoje, mężczyzna występuje na pierwszym miejscu, często z określeniem rodzinnej wsi.
7. Rozróżnij chrzestnych trzymających dziecko do chrztu („levantes de sacro fonte”) od osób asystujących („assistentes”).

Zwykle nie ma informacji o pokrewieństwie chrzestnych z dzieckiem, więc ich nazwiska są tylko wskazówką. Indeks w Genetece jest streszczeniem, więc porównaj go ze skanem księgi. Jeden akt rzadko wystarcza, więc potwierdź ustalenia w sąsiednich aktach.

Jak czytać akt ślubu?

W akcie ślubu szukaj słowa „matrimonium”, formuły „praemissis tribus denuntiationibus” (po trzech zapowiedziach) i „benedixi” (formuła błogosławieństwa księdza), a potem stanu cywilnego obojga narzeczonych.

• Stan cywilny narzeczonych: „juvenis” oznacza kawalera, „virgo” pannę, natomiast „viduus” to wdowiec, a „vidua” wdowa.
• Przynależność społeczna: określenie „inter laboriosos” wskazuje zawarcie małżeństwa wśród chłopów.
• Świadkowie ceremonii: formuła „praesentibus testibus” wprowadza nazwiska świadków, często określanych zwrotem „fide dignis”, czyli wiarygodnymi.

Jeśli akt ślubu nie wystarcza do ustalenia rodziny, porównaj go z aktami chrztu obojga narzeczonych.

Jak czytać akt zgonu?

W Galicji po 1784 roku urzędowy schemat tabelaryczny obejmował ściśle wyznaczone pola. Zapis rozpoczyna się od daty zgonu i daty pogrzebu oraz numeru domu. W kolejnym polu wpisywano imię, nazwisko oraz stan społeczny zmarłego, a przy dzieciach i kawalerach także imiona rodziców. Osobne kolumny rejestrowały wyznanie, płeć i wiek zmarłego. Formularz zamykała rubryka „Morbus et qualitas mortis”, czyli przyczyna zgonu, oraz dane księdza udzielającego sakramentów.

Jak odczytać przyczynę zgonu?

Zapisz łaciński termin dokładnie tak, jak stoi w księdze, i dopiero potem dopasuj go do współczesnej nazwy.

Łaciński zapis	Znaczenie
apoplexia	udar mózgu
ascites	puchlina brzuszna
abortus	poronienie
aqua suffocatus	utonięcie
ambustio	poparzenie
cancer / carcinoma	rak
bronchitis	zapalenie oskrzeli

Spotkasz też „morbus hispanicus” (hiszpanka) i „amentia” (obłęd). Dyzenterię nazywano czerwonką, a szkarlatynę płonicą (zestawienie Sakralnego Dziedzictwa Małopolski).

Jak odczytać daty i miesiące?

Datę zapisywano cyframi lub słownie. W księgach narracyjnych dzień podawano liczebnikami porządkowymi: primus (1), secundus (2), tertius (3), quartus (4), quintus (5), sextus (6), septimus (7), octavus (8), nonus (9), decimus (10), undecimus (11), duodecimus (12), vicesimus (20) oraz tricesimus (30). Zapis „die Octava Junij” oznacza ósmy dzień czerwca. Rok podawano zwykle przy pierwszym akcie rocznika, a przy kolejnych wpisach stosowano formułę „idem qui supra” (tak jak wyżej).

Miesiąc po polsku	Łacińska nazwa
styczeń	Januarius
luty	Februarius
marzec	Martius
kwiecień	Aprilis
maj	Maius
czerwiec	Junius
lipiec	Julius
sierpień	Augustus
wrzesień	September
październik	October
listopad	November
grudzień	December

Cztery ostatnie miesiące bywają zapisywane cyfrą: 7bris (wrzesień), 8bris (październik), 9bris (listopad), xbris lub 10bris (grudzień). Cyfra oznacza pozycję miesiąca w dawnym kalendarzu rzymskim, w którym rok zaczynał się w marcu. W akcie chrztu bywają dwie daty, urodzenia i chrztu, a także słowo „heri” (wczoraj).

Jak rozpoznać skróty i formuły?

• LL.CC. lub CL: „coniugum legitimorum”, czyli prawnych małżonków.
• AR: „Admodum Reverendus”, czyli Wielce Czcigodny.
• „eodem die”, „eodem anno”, „eodem mense”: odpowiednio tego samego dnia, roku, miesiąca.
• „omnes ex eadem villa”: wszyscy z tej samej wsi.

Co oznacza stan społeczny w akcie?

W dawnych metrykach proboszczowie określali stan społeczny łacińskimi przymiotnikami.

Łacina	Polski odpowiednik
laboriosus	chłop
famatus	mieszczanin
honestus	rzemieślnik wiejski poza cechem, rolnik małomiasteczkowy lub osoba szanowana
generosus / nobilis	szlachcic
cmetho / agricola	kmieć, gospodarz na ok. 1 łanie
semi-cmetho	półkmieć
hortulanus	zagrodnik
casarius	chałupnik
inquilinus	komornik
famulus	parobek
operarius	wyrobnik

Znaczenia tych pojęć różnią się regionalnie, na co zwracają uwagę publikacje Śląskiego Towarzystwa Genealogicznego we Wrocławiu, dlatego „honestus” ma w tabeli kilka znaczeń. Stan społeczny z metryki stanowi wskazówkę, a nie dowód majątku.

Jak czytać imiona i nazwiska?

Imiona występują w formach zlatynizowanych i odmienionych: Wojciech to „Adalbertus”, Łukasz „Lucam”, Jakub „Jacobi”, Marcin „Martinum”, Dorota „Dorotheam”. Taką formę łatwo wziąć za nazwisko.

Nazwiska kobiet mają końcówki -owa, -ina, -ówna, -ka, a ta sama kobieta bywa zapisana inaczej w różnych aktach, np. jako panna Dorothea Kowalówna, a po ślubie Dorothea Kowalowa. Analizując pochodzenie nazwiska, warto uwzględnić te formy, aby nie pomylić odmian z inną rodziną.

A jeśli akt jest po rosyjsku?

W Królestwie Polskim od 1868 roku akty stanu cywilnego prowadzone w parafiach spisywano po rosyjsku cyrylicą, wcześniej po polsku. Układ jest zbliżony do łacińskich (data, osoby, świadkowie), zmienia się alfabet.

Wpisy rosyjskie z XIX w. zawierają więcej danych niż wczesne łacińskie:

• wiek i zawód świadków,
• wiek rodziców.

Gdy cyrylica sprawia kłopot, sięgnij po słownik albo poproś o tłumaczenie.

Czy trzeba znać łacinę?

Nie, do samodzielnego czytania metryk nie trzeba znać łaciny. Autor serwisu tomgene tłumaczył dawne akty ze słownikiem i logiką, choć łaciny się nie uczył. Wystarczy poznać strukturę, jaką miały dawne księgi metrykalne, by odnaleźć datę, imię i nazwisko.

Którego słownika użyć?

Do dawnych ksiąg przydają się zestawienia przygotowane pod ich kątem:

• słownik terminologii chrztu Jamińskiego Zespołu Indeksacyjnego,
• słownik przyczyn zgonów Sakralnego Dziedzictwa Małopolski,
• słownik statusu społecznego Śląskiego Towarzystwa Genealogicznego we Wrocławiu,
• słownik zwrotów łacińskich w serwisie naszarodzina.waw.pl,
• zestawienie pojęć łacińsko-polskich w portalu genealogy.mrog.org, m.in. ze stanem społecznym.

Jak poprosić o pomoc w tłumaczeniu?

Formuły w aktach są podobne, więc dobrze opisana prośba pozwala szybko rozpoznać wzór. Dołącz wyraźny skan i cztery informacje:

• rodzaj aktu i rok,
• parafia,
• imiona i nazwiska już odczytane,
• wskazany fragment lub numer aktu.

Jeśli skan jest nieczytelny, lepiej posłużyć się odpisem aktu z archiwum.