Księgi metrykalne: czym są i co w nich znajdziesz

Jakie są rodzaje ksiąg metrykalnych?

Są trzy podstawowe: księgi ochrzczonych, zaślubionych i zmarłych. Ich łacińskie nazwy spotkasz w opisach zespołów w archiwach.

W Kościele rzymskokatolickim po synodzie piotrkowskim z 1607 roku proboszczowie prowadzili też księgę bierzmowanych oraz wykaz parafian, czyli „status animarum”. Księgi nie były wyłącznie katolickie. Obowiązek rejestracji wynikał z prawa wewnętrznego każdego kościoła, więc własne księgi miały także wspólnoty greckokatolickie, ewangelickie i gminy żydowskie. Widać to w zbiorach Archiwum Państwowego w Katowicach: obok parafii rzymskokatolickich są tam akta parafii ewangelickich i okręgów bóżniczych.

Co zawiera wpis w księdze metrykalnej?

Inwentarz Archiwum Głównego Akt Dawnych (AGAD) podaje, że wpis chrztu miał zawierać imię i nazwisko dziecka, datę, imiona rodziców, imiona i nazwiska chrzestnych oraz dane osoby udzielającej sakramentu. Wpis ślubu notował imiona nowożeńców, świadków oraz dzień, miesiąc, rok i miejsce zawarcia małżeństwa.

Z księgami zmarłych było inaczej. Sobór trydencki ich nie wymienił, a obowiązek prowadzenia wprowadził dopiero Rytuał Rzymski z 1614 roku. Dlatego w starszych księgach zapisy zgonów pojawiają się później niż chrzty i śluby.

Forma wpisu zmieniała się w czasie:

• księgi po 1784 roku są bardziej uporządkowane: odrębne dla każdej kategorii wpisów i prowadzone w ustalonych rubrykach;
• starsze tomy bywają mniej uporządkowane: w parafii Rumno (lata 1590, 1600-1763) wpisy są wspólne dla całej parafii i podzielone tylko na chrzty, śluby i zgony;
• w Galicji stosowano formę tabelaryczną.

W zespole przemyskim księgi pisano po łacinie, a w XX wieku po polsku. Zdarzają się też zapisy rosyjskie, ukraińskie i niemieckie.

Wpis jest wart tyle, ile osób łączy. Chrzest z rodzicami i chrzestnymi daje więcej niż sama data, bo od razu wskazuje, kogo szukać w kolejnych księgach.

Skąd wzięły się księgi i co zmieniły zabory?

Księgi metrykalne w Kościele rzymskokatolickim prowadzi się od XVI wieku, od uchwał soboru trydenckiego. Najpierw rejestrowano chrzty i śluby, potem także zgony. Zabory dołożyły do tego państwowy nadzór, a skutkiem są różne zasoby w różnych częściach kraju.

Dla szukającego ma to praktyczny sens: ten sam zapis bywa w dwóch miejscach. W zaborze rosyjskim duplikat trafiał do archiwum hipotecznego sądu powiatowego. Dziś takie duplikaty znajdują się w urzędach stanu cywilnego (USC), a po 100 latach od zamknięcia księgi przechodzą do archiwów państwowych.

Archiwum Państwowe w Katowicach nazywa takie zasoby aktami stanu cywilnego (ASC): to księgi tworzone według wyznań i przekazywane od początku XIX wieku w formie duplikatów do sądów. Osobne urzędy stanu cywilnego działają na stałe od 1 października 1874 roku na części ziem polskich w Prusach, w tym na większej części Górnego Śląska.

Gdzie przechowuje się księgi metrykalne?

Oryginały i kopie leżą w czterech rodzajach miejsc:

• parafie, które w diecezji bielsko-żywieckiej są jedynym miejscem przechowywania ksiąg;
• archiwa diecezjalne, z oryginałami i kopiami ksiąg;
• archiwa państwowe, z duplikatami i księgami przekazanymi przez USC;
• urzędy stanu cywilnego, z aktami, które nie trafiły jeszcze do archiwów państwowych.

Przykładem rozkładu zasobu jest Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie. Przechowuje XIX-wieczne kopie ksiąg z terenu dzisiejszej archidiecezji krakowskiej, głównie z parafii podkrakowskich, oraz oryginały z jedenastu parafii z okresu XVI-XVIII wieku. Większość zasobu kończy się na roku 1889. Od 1946 roku parafie mają obowiązek tworzenia kopii dla Biura Metrykalnego, ale kopie te nie są udostępniane. Pracownicy archiwum nie wykonują kwerend genealogicznych, więc poszukiwania prowadzisz samodzielnie.

Czy księgi metrykalne są dostępne online?

Tak, w dużej części, ale nie wszystkie. Skanoteka serwisu genealodzy.pl zawiera ponad 18,5 mln zdjęć, w tym akta stanu cywilnego parafii z archiwów w Kielcach, Sandomierzu i Częstochowie. AGAD udostępnił w internecie ponad 5800 ksiąg ze wschodnich terenów przedwojennej Polski, m.in. z województw lwowskiego i wołyńskiego, jak podaje portal Nauka w Polsce. To 850 tysięcy akt z lat 1590-1911. Rodziny z dawnych kresów mogą więc szukać zdalnie.

Obok skanów działają indeksy: zestawienia imion, nazwisk i wpisów, tworzone przez archiwa, parafie i wolontariuszy. Indeks pozwala znaleźć zapis bez przeglądania całych ksiąg, ale jest tylko wskazówką, a dokumentem pozostaje skan aktu. Część zasobów jest płatna. Według More Maiorum księgi USC po 1874 roku z archiwum berlińskiego ma serwis Ancestry, a księgi ewangelickie Archion.de. Księgi przechowywane wyłącznie w parafiach nie mają skanów w sieci.

Jak znaleźć właściwą księgę?

Najpierw ustal, w której parafii zapisywano twoich przodków, bo nazwa miejscowości nie zawsze jest nazwą parafii. Archiwum Kurii w Krakowie publikuje własny wykaz miejscowości z ich przynależnością parafialną właśnie dlatego.

1. Zbierz dane od rodziny: imiona, nazwiska, miejscowości, orientacyjne lata. Rodzice i dziadkowie to pierwsze źródło.
2. Ustal parafię dla miejscowości i wyznanie rodziny.
3. Sprawdź, w którym zaborze leżała miejscowość. Zabór podpowiada, jakich ksiąg się spodziewać, ale nie rozstrzyga o tym, gdzie dziś leży konkretna księga.
4. Zacznij od indeksu, potem otwórz skan aktu. Indeks mówi, gdzie szukać, a dopiero akt potwierdza datę i osoby.
5. Zapisz archiwum, zespół i sygnaturę księgi, żeby łatwo wrócić do tego samego aktu.

Do drzewa wpisuj tylko to, co widać w akcie. Data z cudzej publikacji bez skanu zostaje w notatce jako trop.