Krótko
Szukanie przodków zaczyna się w domu, nie w archiwum: od pamięci rodzinnej, rozmowy z najstarszymi krewnymi i dokumentów z szuflad. Dopiero z nazwiskami, przybliżonymi datami i nazwą miejscowości warto sięgnąć po indeks, na przykład Genetekę, a stamtąd po skan lub księgę w archiwum. Rodzinną opowieść traktuj jak wskazówkę, którą potwierdza dopiero dokument.
Co ustalić w rodzinie, zanim sięgniesz po dokumenty?
Zbierz imiona, nazwiska, przybliżone daty i miejscowości, zapisując je od siebie wstecz. Dr Marcin Szymański z Uniwersytetu Łódzkiego tłumaczył w serwisie Nauka w Polsce, że w kręgu rodzinnym najłatwiej ustalić daty urodzin, ślubów i zgonów oraz nazwiska panieńskie matki, babci i prababci. Informacje z pamięci rodzinnej sięgają tak daleko, jak ludzka pamięć.
Rozrysuj na kartce własną gałąź: siebie, rodzeństwo, rodziców, ich rodzeństwo, dziadków i tak dalej, aż do miejsca, w którym zostaje tylko znak zapytania. Osobno dopisz rodzinne legendy i plotki, a obok zawody, szkoły, adresy oraz losy wojenne. Takie szczegóły pomagają później odróżnić krewnych o tym samym nazwisku.
| Co ustalić | Po co |
|---|---|
| Nazwisko panieńskie kobiet | Pozwala znaleźć akt ślubu i zapisy rodzeństwa |
| Miejscowość i parafia | Wskazuje księgę i archiwum, w którym ona leży |
| Przybliżone daty, choćby do dziesięciolecia | Zawężają przeglądanie indeksu |
Zdjęcia, listy, świadectwa i stare książki z domowej półki też są materiałem wyjściowym, nawet jeśli dają tylko jedno nazwisko. Zaczynałam od jednej metryki prababci i wiem, że najcenniejsza jest na niej nazwa parafii, bo to ona mówi, której księgi szukać. Do drzewa wpisuję tylko to, co potwierdza dokument, a rodzinną wersję zapisuję osobno jako trop.
Gdzie szukać dokumentów, gdy masz już nazwiska?
To zależy od epoki, w której żył przodek. Im bliżej dzisiejszych czasów, tym częściej odpowiedź leży w urzędzie, im dalej, tym częściej w archiwum lub parafii.
| Okres | Gdzie szukać |
|---|---|
| XX wiek | urzędy stanu cywilnego, archiwa IPN, archiwa zakładów pracy |
| Akta starsze niż 100 lat (urodzenia) i 80 lat (małżeństwa, zgony) | archiwa państwowe |
| XIX wiek, Królestwo Polskie | księgi ludności stałej i niestałej w archiwach państwowych |
| Przed XIX wiekiem | księgi metrykalne (chrzty, śluby, zgony) w parafiach i archiwach kościelnych |
Progi 100 i 80 lat wynikają z Prawa o aktach stanu cywilnego: starsze akty urodzenia, małżeństwa i zgonu trafiają do archiwów państwowych, młodsze zostają w urzędach. Akty stanu cywilnego są najwiarygodniejszą podstawą historii rodziny, bo zawierają pełne imiona, daty, miejsca oraz dane rodziców, małżonków i świadków.
Księgi ludności z Królestwa Polskiego, prowadzone w miastach i gminach przed I wojną światową, pozwalają dojść do związków rodzinnych i miejsc zamieszkania oraz cofnąć się do początku XIX wieku. Zajrzyj do ich załączników: leżą tam odpisy świadectw urodzenia lub chrztu, dokumenty o zmianie wyznania, wpisy o służbie wojskowej i o przysposobieniu. Czasem okazuje się z nich, że osoba nosząca to samo nazwisko nie jest rodzonym dzieckiem danej pary.
Jak korzystać z Geneteki i szukajwarchiwach?
Geneteka to indeks, nie dokument: wskazuje wpis, ale treść aktu trzeba obejrzeć w skanie lub w księdze. Baza należy do Polskiego Towarzystwa Genealogicznego i według strony wyszukiwania mieści 68 683 882 rekordy urodzeń, zgonów i małżeństw. Wpisz nazwisko, zawęź wyniki do województwa i spisz parafie oraz lata, które się powtarzają. Bazy Geneteki i szukajwarchiwach są bezpłatne.
Pokrycie kraju jest nierówne, więc brak wyniku nie znaczy, że wpis nie istnieje. Dla województwa łódzkiego baza ma 5 191 008 urodzeń, dla dolnośląskiego 18 716, a dla zachodniopomorskiego 2 421. Gdy przodkowie żyli na terenie słabo zindeksowanym, szukaj bezpośrednio w skanach.
Skany znajdziesz w serwisie genealodzy.pl, z aktami z archiwów państwowych i parafii, oraz w szukajwarchiwach.pl, oficjalnym serwisie archiwów państwowych.
Jak przygotować wizytę w archiwum państwowym?
Pracę w czytelni zaplanuj z wyprzedzeniem, w domu, na podstawie regulaminu i spisu zespołów (Alan Jakman, MyHeritage).
- Ustal, które archiwum przechowuje akta. Granice się zmieniały, więc źródła jednej miejscowości mogą leżeć w dwóch lub trzech archiwach.
- Wejdź na szukajwarchiwach.pl i wybierz archiwum. Zobaczysz spis zespołów z pełną nazwą, numerem archiwum, numerem zespołu i datami skrajnymi.
- Przeczytaj regulamin wybranego archiwum. Określa godziny zamawiania i wydawania akt, a w dużych miastach rewersy, czyli zamówienia akt, bywają realizowane tylko w wyznaczonych godzinach.
- Sprawdź limit ksiąg zamawianych dziennie i według niego zaplanuj kolejność pracy.
Do notatnika zabierz nazwiska, parafie i lata z indeksu. Z takim zestawem zamówienie ksiąg idzie szybciej.
Jak daleko da się dojść samodzielnie?
Do początku XIX wieku zwykle bez zawodowej pomocy. Materiały z tego okresu są dostępne dla każdego, ale często wymagają podstaw rosyjskiego lub niemieckiego, zależnie od zaboru, z którego pochodzą.
Dalej robi się trudniej. Przed XIX wiekiem nie było kancelarii urzędowych, a księgi parafialne prowadzono dopiero od Soboru Trydenckiego (1545–1563), z różną starannością. Najstarsze często przechowywano w złych warunkach i zniszczyły je wojny. Dokumenty sprzed Soboru wymagają biegłości w średniowiecznej łacinie.
Jak zapisywać ustalenia, żeby nie pomylić osób?
Przy każdej osobie zapisuj pełne imiona, daty, miejsce, imiona rodziców i świadków oraz skąd pochodzi informacja: archiwum, zespół, rok i numer aktu. W jednej miejscowości często mieszkały osoby o tych samych nazwiskach, a świadkowie i rodzice w akcie rozstrzygają, o którą chodzi.
Wpis z indeksu, odpis z urzędu i skan z archiwum traktuj jako osobne źródła przy tej samej osobie. Przy każdej osobie powiąż zebrane fakty z konkretną sygnaturą dokumentu z archiwum lub urzędu. Z takich zapisków powstaje drzewo, w którym nie ma domysłów bez pokrycia.
Dodaj komentarz